Piotr Filipkowski

O relacjach byłych więźniów kacetów w kontekście czasu, miejsca i sytuacji ich powstania
(albo o pożytkach z historii mówionej)

Jednym z głównym zarzutów stawianym wywiadom historii mówionej traktowanym jako źródła historyczne, jest ich retrospektywność - oddalenie od czasu zdarzeń, których zawarte w nich opowieści dotyczą. Przy czym nie sama ta odległość jest potencjalnym problemem, co jej deformujący potencjał: podatność pamięci na rozmaite późniejsze, wobec przywoływanych doświadczeń, wpływy. Kolejny problem to wpływ sytuacji wywiadu, relacji między dokumentalistą/badaczem a tzw. świadkiem historii. 

Tekst wychodzi od tych teoretycznych i metodologicznych pytań i rozpatruje je w konkretnym, empirycznym materiale empirycznym. Są nim tzw. oświadczenia byłych więźniów Auschwitz gromadzone od dziesięcioleci przez Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau z jednej - oraz wywiady biograficzno narracyjne z tymi samymi osobami nagrane w latach 2002-3 w ramach Mauthausen Survivors Documentation Project a zarchiwizowane w Archiwum Historii Mówionej Ośrodka KARTA i Domu Spotkań z Historią. 

Wnikliwe porównanie dwóch świadectw tej samej osoby składanych ustnie w różnym czasie, w różnym miejscu, w różnym kontekście (biograficznym, społecznym, historycznym), wobec innych instytucji i w oparciu o odmienne metodologie pozwala zanalizować wpływ tych rozmaitych kontekstów na treść opowiadanych historii. Efektem tych analiz jest zniuansowany obraz zależności między pamięcią doświadczenia tam i wtedy, a uwikłaniem w opowieści o nim w aktualną teraźniejszość tu i teraz. Ten obraz okazuje się dość odległy zarówno od naiwnego realizmu - jak i, co może dziś bardziej zaskakujące - skrajnego konstruktywizmu. Zanalizowane opowieści okazują się bowiem stosunkowo stabilne i odporne na upływ czasu i bieżący kontekst sytuacji wywiadu. W tej ostatniej sprawie, w oparciu o analizowane źródła, udaje się jednak sformułować pewne postulaty metodologiczne dotyczące ich wywoływania.

 

On the accounts of former prisoners of Nazi concentration camps in the context of time, space and circumstances in which they were recorded|
(or on the benefits of oral history)

One of the main objections against oral history interviews is their retrospective character - the distance from the time of events which are covered by the interviews. While it is not the distance itself that is the issue but its deforming potential: the susceptibility of memory to later, in relation to the discussed events, influences. Another issue is the influence of an interview situation itself, relation between the person documenting interview / the researcher and the so-called witness to history.

The text starts with those theoretical and methodological questions and considers them on the example of concrete, empirical material. The material is the so-called representations of former Auschwitz prisoners gathered through decades by the Auschwitz-Birkenau State Museum as well as biographic and narrative interviews with the same people recorded in years 2002-2003 for the Mauthausen Survivors Documentation Project and archived in the Oral History Archive of the Karta Center and the History Meeting House.

Thorough comparison of both accounts from the same person delivered orally at a different time, place and in a different context (biographic, social, historical) conducted by different institutions and on the basis of different methodologies allows one to analyze the influence of different contexts on the content of the stories told. The effect of those analyses is a new picture of dependencies between the memory of experience of there and then and the entanglement of stories of this experience with the here and now reality. This picture seems quite distant both from naive realism as well as - although today it may seem quite surprising - from extreme constructivism. Analyzed accounts prove to be quite stable and resistant to the lapse of time as well as the current context of an interview situation. In this last regard, on the basis of analyzed sources, one can formulate some methodological postulates related to its impact.